Өвөрхангай дахь Олон сүмийн туурь Монголын анхны сүм хийдийн нэг болохыг тогтоожээ

Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн Монгол-Японы "Бичээс" төслийн хүрээнд Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт орших Олон сүмд 2025-2026 онд археологийн малтлага судалгаа хийсэн байна.

Хамтарсан судалгааны анги 2026 оны хээрийн судалгааг Олон сүмийн туурьд наймдугаар сарын 12-ноос 23-ныг дуустал 12 хоног зохион байгуулж, 2025 онд эхэлсэн ажлын үргэлжлэл болгожээ.

Судалгааг Монголын талаас 2025 онд доктор асан Л.Эрдэнэболд, 2026 оноос Академич С.Чулуун, Япон улсын талаас профессор Такаши Мацүкава нар удирдаж, археологич Э.Уртнасангаар ахлуулсан баг ажилласан бөгөөд "Монголын бурханы шашны түүх, бичиг үсгийн судалгаанд шинэ эх хэрэглэгдэхүүн"-ийг илрүүлсэн байна. Тайлангийн талаар хэвлэлийн бага хурал зохион байгуулав.

Малтлагын үр дүн

Дурсгалт газрын зүүн хэсэгт орших томоохон барилга, түүний урд байрлах жижиг барилгад малтлага хийсэн. Томоохон барилга нь төв танхим, бурхны таван тооны суурь, тэдгээрийг тойрсон горооны замтай байсан бөгөөд барилгын хананд олон өнгөөр зурсан бурхны хөрөг, уул, үүл, могой болон ургамлын хээ бүхий ханын зургийн үлдэгдэл илэрсэн нь Монголын бурхны шашны судалгаанд онцгой чухал дурсгал болж байна.

Мөн түүхий шавраар хийсэн бурхны олон хэсэг, бурхны толгой, өлмий, бурхны шүншиг болох шаазан хундага, морь унасан хүний дүрстэй төмөр эдлэл, эрдэнийн чулуугаар хийсэн 21 ширхэг эрхи, улаан зандан модны хэсэг зэрэг олдвор гарчээ. 2025 онд Япон улсад хийлгэсэн нас тогтоох шинжилгээгээр уг сүм XVI зууны эцэс, XVII зууны эхэн үед хамаарах он цагтай буюу Монголын анхны хийд Эрдэнэзуугийн цаг үетэй таарч байна.

2026 оны судалгааны хамгийн онцлох үр дүн нь хоёр малтлагаас монгол бичгээр бичсэн үйсэн номын нийт 30 орчим хэсэг илэрсэн явдал юм. Эдгээрийг Чингис хаан Үндэсний музейн сэргээн засварлагч нар анхны сэргээлтийг хийсэн бөгөөд эхний хэсгийн уншилтаар шашны ном, зурхай болон сургаалын шинжтэй зүйл бичсэн нь мэдэгдэж байна. Түүний дотроос Чингис хааны хөвгүүд, дүү нартаа сургасан билэг сургаалын хэсэг олдсон нь анхдагч бөгөөд тус билэг сургаал нь "Лу.Алтан товч"-д тэмдэглэгдсэнтэй ижил байгааг судлаачид тогтоогоод байна.

Цаашид нарийвчлан судлаж, сэргээн засварлалт, хамгаалалтыг хийж онц цагийг тогтоох ажлыг эхлүүлээд байгаа аж. Эдгээр олдвор, барилга байгууламжийн зохион байгуулалт, ханын зураг, үйсэн судруудаас үзэхэд Олон сүм нь Монголын анхны сүм хийдийн нэг, уран барилга, шашин, бичгийн соёлын томоохон төв байсныг илэрхийлж байгаагаараа онцлогтой гэж судлаачид үзэж байна.