Нефть дөрөөлсөн их улс төр: зургаа дахь хямрал

Дэлхийн эдийн засаг, стратегийн гол амин судас нь нефть гэж эх сурвалж тодорхойлжээ. Хүн төрөлхтний түүх гурван их давлагааг дамжин хөгжсөн гэх онол баруунд түгээмэл хэмээн бичсэн байна.

Эхний давлагаа 10,000 жилийн тэртээ хөдөө аж ахуйн хувьсгалаар эхэлж, иргэншлийг бий болгосон бол хоёр дахь нь 300 гаруй жилийн өмнөх аж үйлдвэрийн хувьсгал байв. Гурав дахь давлагаа нь мэдээллийн цахим нийгэм, технологи, эдийн засгийн эрин үе хэмээн эх сурвалж үзжээ.

ХХ зууны II хагаст дэлхийн гурван том зах зээл — хувьцааны, валютын, нефтийн зах зээл төлөвшиж, эдийн засгийн харилцан хамаарал бүхий нэгдсэн сүлжээ бий болсон гэж бичсэн байна.

Дэлхийн хоёр их дайн нь баялаг, нөлөөний хүрээг дахин хуваах, түүний дотор нефтийн ордуудын төлөөх тэмцлийн түүх болж үлдсэн хэмээн эх сурвалж тэмдэглэжээ. Сталинградын тулалдаан нефтийн төлөө дайн байсан гэж үздэг аж.

Нефтийн таван том хямралыг үзээд зургаа дахь дээрээ тулж ирсэн гэж эх сурвалж бичжээ. Эхний дөрөв дээр улс төрчид, эрдэмтэд санал нэгдсэн бол тав, зургаа дахийг нэмэгдэнэ гэсэн таамаг түгээмэл байна.

1973 онд Араб-Израилийн дайнаар эхний хямрал дэгдэж, үр дүнд нь «Их 7» буюу G-7 үүссэн. 1979 онд Ираны лалын хувьсгалаар дараагийн хямрал нөхцөлдөж, өрнөдийнхөн Персийн булангаас шахагдан гарсан байна.

1990-1991 оны Иракийн Кувейт дэх интервенц, Иракийн эсрэг дайны үр дүнд өрнөдийнхөн Персийн булан руу дахин орж ирсэн бол 2003 онд Саддамын дэглэмийг нурааснаас эхлээд дөрөв дэх хямрал үргэлжилж байна. Энэ хямрал «Арабын хавар»-тай залгаж, ISIL-ийг төрүүлж, Иран хоригоо тавиулж дэлхийн зах зээлд гарч ирсэн.

2014 онд Крым Оросын бүрэлдэхүүнд орж, Украин-Оросын хямрал дэгдсэнээр тав дахь хямрал эхэлжээ. Украин 2024 оны хавраас хойш Оросын нефтийн амин судас руу халдаж байгааг эх сурвалж онцолсон.

Одоо зургаа дахь хямрал нь Трампын үед дэгдэж байна. Ираны нефтийн байгууламж, бааз руу томхон цохилт өгвөл гарцаагүй зургаа дахь том хямрал болж түүхнээ орно гэж эх сурвалж бичжээ.

Өнөөгийн хямрал нь Баруун буюу Бага Ази–Төв Ази–Өмнөд Азийн гурвалжингийн хоорон дахь зурваст өрнөж байна. Хямралын голомт нь Ирак, Иран, Сири, Булангийн орнууд, Афганистан хэмээн эх сурвалж тодорхойлсон.

Каспийн зүүн эрэгт жилдээ 40 сая тонн нефть, 90 тэрбум шоо метр шатдаг хий, 90 сая тонн чулуун нүүрс гардаг гэсэн багцаа тоо байна.

Персийн булан–Каспийн тэнхлэгийн байгалийн баялгийн нөөц стратегийн ач холбогдолтой. Дэлхийн болон бүс нутгийн гүрнүүдийн сонирхол өсөж, нөлөө нь идэвхжсэн энэ бүс нутагт тэрбум тэрбумаар нь доллар хуваарилагдаж, цэрэг-зэвсэг, цэргийн эвсэл бүлэг төвлөрүүлжээ.

Эх сурвалж Монголын талаар дурдахад: Дорноговьд асар том бүтээн байгуулалт явагдаж байна. Нэг саяыг давж яваа автомашины шатахууныг тооцоолоход дутагдах тухай дуулддаг гэж бичжээ.

Ази, Номхон далайн бүс нутгийн орнууд эрчим хүчний нөөцөө шавхаж дуусжээ. Ирэх 20 жилд Хятад эрчим хүчний хомсдолд орж, хүндхэн асуудалтай тулгарна хэмээн судлаачид үздэг.

Энэтхэгт ч нефтийн асар том хэрэглэгчийн хувьд хомсдол тулгарч байна. Хятад нь Талибантай үгсчихсэн, Афганистанд хэд хэдэн ордыг эзэмшин уул уурхайг цэцэглүүлсэн гэж эх сурвалж мэдээлсэн.

Америкийн үндэсний ашиг сонирхол нефть олборлолтын өргөн бүс нутгийг хамарч ирсэн бол Д.Трампын үед газрын ховор элемент нэмэгдэж байна. Хятадынх нь ганц нефть бус Афганы зэс, Оросын хий, Саудын нефть, Монголын нүүрс гээд өргөн хүрээг хамарч байгааг эх сурвалж онцолжээ.