Намуудыг хүчирхэгжүүлэх нь ардчиллыг бэхжүүлэх шийдэл мөн

Улс төрийн намын тогтолцоонд 2025 оноос цоо шинэ өөрчлөлт эхэлж байгаа тухай Иргэний хөгжил бодлогын судалгааны "Зориг" хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал Д.Номун-Эрдэнэ ярилцлага өглөө.

Тэрбээр Монгол Улс ардчилсан парламентын засаглал, олон намын тогтолцоотой болсноос хойш 35 жилийн эхэн үед намууд байгуулагдаж, өрсөлдөөн бий болсныг, дунд жилүүдэд намууд засаглах туршлага хуримтлуулсныг, сүүлийн 10 орчим жилд харьцангуй тогтвортой байдалд хүрсэн ч дотоод чадавх, институцийн бэхжилт нь сул хоцорсныг дурдав. "Аливаа улсын ардчиллын чанар нь сонгуулийн давтамжаар бус, намуудын чадавх, чанараар тодорхойлогддог" гэж тэрбээр хэлэв.

Намуудыг хүчирхэгжүүлэх нь яагаад иргэдийн асуудал болох вэ гэх асуултад тэрбээр иргэдийн улс төрийн намуудад итгэх итгэл буурч байгааг тэмдэглэсэн ч нам нь иргэд болон төрийг холбох гүүр болдгийг онцлов. Нийгэмд өөр өөр ашиг сонирхол, үнэт зүйл зэрэгцэн оршдог тул нам бодлогын байгууллагаа бэхжүүлж, тогтмол судалгаанд үндэслэн улс орны хийгээд иргэд, нийгмийн бүлгүүдийн нийтлэг эрх ашгийг илэрхийлэх шаардлагатай гэж үзэж байна.

Шинэ зохицуулалтын гол агуулга

2025 оноос эхэлж буй өөрчлөлтийн талаар Д.Номун-Эрдэнэ хэлэхдээ намуудад төрөөс санхүүжилт олгох тогтолцоо бий болж, санхүүгийн ил тод байдал, тайлагналын шаардлага чангарч, намын дотоод ардчилалд тавих шаардлага тодорхой болж, намын дэргэд бодлогын судалгааны байгууллага ажиллах эрх зүйн үндэс тавигдсаныг дурдав.

"Эдгээрийг тус тусад нь харвал техникийн өөрчлөлт мэт харагдана. Хамтад нь харвал намыг сонгуулийн байгууллагаас бодлогын байгууллага болгон хувиргах оролдлого гэж харж байна" гэж тэрбээр тодотголоо.

Татвар төлөгчийн мөнгийг намуудад өгөх нь зөв эсэх асуултад тэрбээр намууд төрөөс санхүүжихгүй бол зөвхөн хувийн эх үүсвэрээс санхүүжинэ гэдгийг сануулж, "Нэг нь их хөрөнгөтэй бүлгийн нөлөө нэмэгдэх, хоёрт нь санхүүжилт нь нуугдмал хэлбэрт шилжинэ" гэсэн эрсдэлийг дурдав. Европын зөвлөл, Венецийн комиссын зөвлөмжид улс төрийн намуудыг төрөөс санхүүжүүлэх нь авлигаас урьдчилан сэргийлэх, тэгш өрсөлдөөний зарчмыг хангах хэрэгсэл гэж үздэг гэж тэрбээр нэмж хэлэв.

Гадаад туршлага ба хараат байдлаас сэргийлэх механизм

Герман, Хойд Европ, Төв Европын шилжилтийн улсууд зэрэг олон оронд төрөөс улс төрийн намуудаа санхүүжүүлдэг туршлага бий гэдгийг тэрбээр онцлов. "ХБНГУ-д намуудад төрөөс санхүүжилт олгодог бөгөөд намуудын дэргэд бодлогын сангууд ажилладаг. Тэдгээр нь судалгаа хийж, сургалт явуулж, олон улсын хамтын ажиллагаа өрнүүлдэг" гэж тэрбээр жишээ татав.

Төрөөс мөнгө авсан нам төрөөс хараат болохгүй гэж юу баталгаажуулах вэ гэсэн асуултад Д.Номун-Эрдэнэ дөрвөн механизмыг нэрлэв: санхүүжилтийг томьёогоор тооцож, сонгуулийн үр дүнд суурилсан тооцооллоор олгох; зарцуулалтыг хуулинд тусгаж, зориулалттай болгох; зарцуулалт, хяналтыг Сонгуулийн ерөнхий хороо, аудитын байгууллага зэрэг хараат бус байгууллагад байрлуулах; нам гишүүний татвар, хандиваар өөрөө санхүүжих. "Төрийн санхүүжилт нь тэдгээрийг орлох биш, орхигдоод байгаа хэсгийг нөхөх зорилготой" гэж тэрбээр тайлбарлав.

Ил тод байдал практикт гурван түвшинд хэрэгжиж байгааг тэрбээр дурдав: тайлагналын түвшинд намууд хагас жил, жилээр санхүүгийн тайлангаа гаргаж, хараат бус аудитаар баталгаажуулж, хяналтын байгууллагад хүргүүлэх; нийтлэх түвшинд тайланг намын цахим хуудсанд нээлттэй байршуулах; агуулгын түвшинд мөнгийг юунд зарцуулсан, ямар арга хэмжээ болсон, хэдэн хүн хамрагдсан, ямар үр дүн гарсныг харуулах. "Бид гурав дахь түвшинг хамгийн чухал гэж үздэг" гэж тэрбээр онцлов.

Бодлогын судалгааны байгууллага ба тулгарч буй бэрхшээл

Намын дэргэдэх бодлогын судалгааны байгууллагын талаар Д.Номун-Эрдэнэ "Энэ бол шинэчлэлийн хамгийн бага яригдсан боловч хамгийн урт хугацааны нөлөөтэй хэсэг" гэж үзэж байна. Улс төрчид сонгуулийн мөчлөгөөр ажилладаг тул урт хугацааны бодлого боловсруулах, судалгаа хийх нөөц үлддэггүй гэдгийг тэрбээр сануулав. "Ийм бүтэцгүй нам бодлогын чанараар удаан хугацаанд өрсөлдөж чаддаггүй, бусдын боловсруулсан бодлогыг хуулах, эсхүл зөвхөн шүүмжлэх байр сууринд шилждэг" гэж тэрбээр хэлэв.

Шилжилтийн үед тулгарч буй бэрхшээлийн талаар тэрбээр дөрвөн зүйлийг нэрлэв: намуудад мэргэжлийн ажилтан хангалтгүй байгаа чадавхын зөрүү; шинэ шаардлагыг үйл ажиллагаандаа дадал болгох хугацаа шаардагдаж байгаа; хууль батлагдсан ч дагалдах журам, аргачлал бүрэн төлөвшөөгүй байгаа эрх зүйн орчны шинэчлэл; олон нийт шууд үр дүн хүлээж байгаа хүлээлтийн зөрүү. "Эдгээр бодит бэрхшээлийг бид нуух биш, ярих ёстой" гэж тэрбээр онцлов.

Үр дүнг хэмжих дөрвөн үзүүлэлтийг тэрбээр дурдав: намуудын мөрийн хөтөлбөрийн чанар сайжирч байгаа эсэх; намууд зөвхөн сонгуулийн жилд бус тогтмол ажиллаж байгаа эсэх; гишүүнчлэлийн чанар, гишүүдийн шийдвэр гаргах түвшин дэх бодит оролцоо; санхүүгийн ил тод байдал. "Гэхдээ үр дүнг богино хугацаанд үнэлэх нь учир дутагдалтай юм" гэж тэрбээр нэмэв.

Жирийн хүний амьдралд энэ бүхэн хэрхэн хамааралтай вэ гэсэн асуултад Д.Номун-Эрдэнэ "Шууд бус, гэхдээ бодитой хамаарал бий. Бодлого чанартай боловсрогдвол шийдвэр илүү зөв гарна. Зөв шийдвэр нь эрүүл мэнд, боловсрол, ажлын байр, орлого зэрэг бодит асуудалд нөлөөлнө" гэж хариулав.

"Зориг" хүрээлэнгийн ажлын талаар тэрбээр Иргэний "Зориг" Ногоон намын дэргэд бодлогын судалгааны чиг үүргийг хэрэгжүүлж байгааг, судалгаа хийж бодлогын хувилбар боловсруулах, гишүүд, иргэдэд зориулсан сургалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулах, хууль, хуулийн төсөлд дүн шинжилгээ хийж санал боловсруулах гэсэн гурван чиглэлээр ажилладаг гэдгийг танилцуулав. "Санхүүгийн талаас бид шинэ дэглэмийг бүрэн мөрдөж байна. Жилийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, төсвөө урьдчилан гаргаж, ажил бүрийг гэрээгээр гүйцэтгэж, гүйцэтгэлийг актаар баталгаажуулж, зардлаа анхан шатны баримтаар нотолж байна" гэж тэрбээр хэлэв.

Төгсгөлд нь Д.Номун-Эрдэнэ энэ шинэчлэл нь нэг намын, нэг байгууллагын асуудал биш, бүх намд ижил боломж, ижил шаардлага үүссэнийг онцлов. "Гэхдээ эхний жилүүдэд ойлголтын зөрүү, алдаа дутагдал гарч болох ч институтын хувьд бэхжүүлж, төлөвшүүлэхэд зөвхөн намууд бус мэргэжлийн байгууллага, холбоод, иргэдийн оролцоо ч чухал" гэж тэрбээр дүгнэв.