Авраамын хэлэлцээр: Трампын Ойрх Дорнодын энх тайвны санаачилга

2020 оны 9 дүгээр сарын 15-нд Цагаан ордны өмнөх талбайд Авраамын хэлэлцээрт гарын үсэг зурах ёслол болж, АНЭУ, Бахрейн, Израиль гурав АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын зуучлалаар дайны байдлаа, үл зөвшөөрөх бодлогоосоо харилцан татгалзсан. Дараа нь Марокко 2020 оны 12 дугаар сард, Судан 2021 оны эхээр энэхүү хэлэлцээрт нэгдсэн.

Түүхэн урьдчилсан нөхцөл

1947 оны 11 дүгээр сарын 29-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 181 дүгээр тогтоолоор Палестины нутагт Жүүдийн ба Арабын хоёр төрт улс байгуулах шийдвэр гарсан. 1948 оны хавар жүүдүүд төрт улсаа байгуулсан бол палестины арабчууд өнөө хүртэл байгуулж чадаагүй. Эргэн тойрны араб улсууд Израилийг хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр устгахаар олон удаа хамтарсан дайн хийсэн ч ялж чадаагүй.

• 1948-1979 он: 31 жилийн турш жүүдийн төрт улс сөнөхийг хүлээсний эцэст Египет анх удаа Израилийг хүлээн зөвшөөрсөн.
• 1979-1994 он: Палестины Чөлөөлөх Байгууллага 1993 онд, Иорданы Вант Улс 1994 онд Израилийг хүлээн зөвшөөрсөн.
• 1994-2020 он: Бусад орнууд Израиль сөнөхийг хүлээсээр байсан.

Хэлэлцээрийн үндэс

Д.Трамп Авраам буюу Ибрахимыг иудаизм, ислам, христосын гурван шашны оюун санааны ерөнхий өвөг гэж үзэж, тэднийг нэгтгэх үнэт зүйлд үндэслэн энэхүү гэрээг санаачилсан. 2020 оны 8 дугаар сард Вашингтонд тэрээр Израилийг Арабын орнуудтай харилцаатай болгож хүлээн зөвшөөрүүлэх дараагийн алхмыг 26 жилийн дараа хийхийг зарласан.

26 жилийн турш Арабын орнууд Израильтай шувтан дайны байдалд байгаагүй. 2010-аад онд "Тахрирын хувьсгал" болон Ираны цөмийн зэвсгийн програмаас айсан араб хөршүүд Израиль руу хандаж эхэлсэн. 2018 оноос Израилийн төрийн томчууд, МОССАД-ын захирал Персийн булангийн орнууд руу уригддаг болсон.

Д.Трамп мөн наймаалцсан. Баруун Сахарт Марокко нь эзэн мэднэ, Марокко улсыг хуваахгүй хэмээн АНУ-аар зөвшөөрүүлэн байж Израилийг хүлээн зөвшөөрсөн бол Судан терроризмыг дэмжигч улс гэсэн нэрээсээ салж, олон улсын санхүүгийн дэмжлэг хүлээх нөхцөлтэйгээр Израилийг хүлээн зөвшөөрсөн.

Хэрэгжилт ба хэтийн төлөв

Авраамын хэлэлцээр байгуулсан ч зарим улс Элчин сайд харилцан солилцож, ЭСЯ-аа нээх хэмжээнд очоогүй байна. Харин эдийн засгийн дипломат ажиллагаа хэрэгжиж, хөрөнгө оруулалт, худалдаа, аялал жуулчлал, ложистик, технологийн солилцоо, цэргийн хамтын ажиллагаа өрнөж байна.

Одоо гол садаа нь Палестины асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх, үүнд Израиль ямар алхам хийх вэ гэдэгтэй холбоотой. Нэгд, 79 жил яригдсан асуудал учраас Араб улсуудын иргэдийн сэтгэл санаа "буруу цэнэг"-тэй хэвээр байна. Хоёрт, Израильчуудын сэтгэл зүрхийг шархлуулсан 2023 оны 10 дугаар сарын 7-ны ХАМАС-ын халдлагыг Палестины хүн амын 90% баяр бахдал болгож тэмдэглэсэн нь (НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 81 дүгээр чуулганы индэрт Б.Нетаньяхугийн хэлсэн үгнээс) Палестины асуудлыг Израиль амархан шийдэхгүй байх эрхтэйг зөвтгөх үндэслэл юм.

Вашингтонд гарын үсэг зурснаас хойш, ялангуяа Д.Трамп АНУ-ын 47 дахь Ерөнхийлөгчөөр эргэж ирснээс хойш Авраамын хэлэлцээрийг газар зүйн хувьд өргөжүүлнэ гэх яриа тасарсангүй. 2025 онд Д.Трамп, түүний Засаг захиргаа Сири, Ливан, Саудын Арабыг нэрлэж байв. Мөн Төв Ази (Казахстан түрүүлээд нэгдчихсэн), Африкийн хэд хэдэн улстай хэлэлцээ эхлүүлсэн гэж мэдээлсэн.

Д.Трамп энэхүү загварыг "Энх тайван тогтоох хамтын ажиллагааны цоо шинэ өвөрмөц прагматик загвар" хэмээн нэрлэсэн. Тэрээр:

"5000 жилийн урт хугацааны түүхнээ анх удаа Ойрх Дорнодод жинхэнэ хүч чадал, цайз, энх тайван тогтоох алхам"

"Урьд хожид үзэгдээгүй даян дэлхийн коалицын нэг хэсэг"

"Дэлхийн бусад аль ч бүс нутагт байхгүй тийм хүчирхэг, эдийн засгийн нөлөө бүхий шинэ Ойрх Дорнодыг бий болгоно" гэжээ.

Түүний хэлснээр хэд хэдэн улсыг нэрлэсэн жагсаалтын эхэнд Саудын Араб, Катар байна. Д.Трампын чармайлт үргэлжилж, тэрээр "Авраам"-ын асуудлаар Саудын Араб, Эмират, Катар, Пакистан, Турк, Египет, Иордан, Бахрейны лидерүүдтэй маш олон удаа уулзаж ярилцжээ.

Хамгийн сүүлийн шинэ мэдээ: Израиль Улсын Ерөнхийлөгч Ицхак Херцог Азербайжаны нийслэлд "СВМДА" буюу Азид хамтын ажиллагаа, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурлын дээд хэмжээний уулзалтад уригдан оролцож байна. Израильтай дипломат харилцаагүй Баруун Ази, Ойрхи Дорнодын хэд хэдэн орны төлөөлөгчид тэнд хамтдаа цугласан байна.