АНУ-ын Төрийн департамент: Монгол Улс хөрөнгө оруулалтын орчноо сайжруулаагүй

АНУ-ын Төрийн департамент 2026 оны Хөрөнгө оруулалтын орчны мэдэгдлийг (ICS) нийтэлсэн бөгөөд энэ нь 170 гаруй улс орныг хамруулсан тайлан юм. Монгол Улсын хэсэгт тус улсын хөрөнгө оруулалтын орчны талаарх АНУ-ын Элчин сайдын яамны үнэлгээг тусгажээ.

Тайланд дурдсанаар, Монгол Улсын Засгийн газар болон Улсын Их Хурал 2025 онд хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах чиглэлээр төдийлөн алхам хийгээгүй байна. Хөрөнгө оруулагчид дараах хүчин зүйлсээс болгоомжилж байна:

• Гадаад эдийн засаг болон санхүүгийн цочролд эмзэг байдал
• Үр дүн муутай маргаан хянан шийдвэрлэх үйл явц
• Дүрэм журам боловсруулах үед талуудын саналыг тусгадаггүй байдал
• Хөрөнгө албадан хураах эрсдэл

Уул уурхай, эрчим хүч зэрэг салбарт хөрөнгө оруулах нь ашигтай байж болох ч улс төрийн өндөр эрсдэл дагуулж байна.

Харин зах зээлд нэвтрэх саад тотгор харьцангуй бага, хөрөнгө оруулагчдад тавигдах хязгаарлалт цөөн зэрэг эерэг талууд бий. Түргэн хоолны болон жижиг дэлгүүрийн франчайзууд хүлээлтээс давсан үр дүн үзүүлж, олон улсын бизнесийн загварыг Монголд авчрах боломжтойг харуулж байна. Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн салбар мөн өндөр ирээдүйтэй гэж үнэлэгдсэн.

Гэвч Монгол Улс хөрөнгө оруулагчдын анхаарлыг бодит хөрөнгө оруулалт болгон хувиргахад бэрхшээлтэй тулгарсаар байна. Хууль, дүрэм журмыг ил тод, урьдчилан таамаглах боломжтойгоор хэрэгжүүлэхгүй бол хөрөнгө оруулагчид Монголыг хэт эрсдэлтэй гэж үзэж, бусад улс орныг сонгох магадлалтай.

Бизнес эрхлэгчид яамд, агентлагуудын албан тушаалтнууд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй дүрэм журмыг өөрсдөө зөрчих тохиолдол гардаг гэж гомдоллодог. Мөн шүүхийн шийдвэр гаргуулахад удаан хугацаа шаардагдаж, шийдвэрийг биелүүлэх үйл явц ч ялгаагүй цаг хугацаа авдаг гэж хөрөнгө оруулагчид онцолсон. Татварын ерөнхий газар зэрэг захиргааны байгууллагууд маргаан, асуудлыг шийдвэрлэх хүсэлгүй эсвэл чадамжгүй байгаа нь шууд бус утгаараа хөрөнгө албадан хураах эрсдэл болж байна.

Ялангуяа албадлагын шинжтэй, хэт өндөр татварын дүгнэлт үйлдэх замаар харилцан тохиролцоо хийхэд хүргэж байгаа явдалд хөрөнгө оруулагчид зовниж байна. Засгийн газар хувийн аж ахуйн нэгжээс илүү төрийн өмчийн компаниудад давуу байдал олгодог гэсэн ойлголт нь одоогийн хөрөнгө оруулагчдын бизнесээ өргөжүүлэх, шинэ хөрөнгө оруулагчдын орж ирэх боломжид сөргөөр нөлөөлж байна.

Монгол Улс 2024 онд үндэсний баялгийн сангаа шинэчлэн байгуулах багц хуулийг баталсан. Энэ хуулиар УИХ-аас стратегийн гэж үзсэн ордууд дах хувийн компанийн эзэмшлийг 34 хувиар хязгаарлах, 34-өөс багагүй хувийг ямар нэгэн нөхөн олговоргүйгээр төрд буцаан шилжүүлэх зохицуулалтыг тусгасан. Хөрөнгө оруулагчид эдгээрийг хөрөнгө албадан хураах шинжтэй гэж үзэж, Засгийн газар энэ дүрмийг бусад уул уурхайн төсөл, цаашлаад олборлохоос бусад салбарт ч ашиглаж болзошгүй гэж эмээж байна.

Хөрөнгө оруулагчид засгийн газар, хууль тогтоогчдоос эдгээр зохицуулалтыг өөрчлөхийн сацуу уул уурхайн үр ашиг, орлогыг тэнцвэртэй хуваарилахыг хүсч байна. Уул уурхайн салбарын бүх орлогын 60 хувийг төр хүртэнэ гэсэн Засгийн газрын нээлттэй шаардлага хуульд тусгагдан хэрэгжиж эхэлбэл хайгуулын болон олборлох аж ахуйн нэгжүүд Монголоос дайжихад хүрнэ гэдгийг бизнес эрхлэгчид болон хөрөнгө оруулагчид сануулж байна.

2026 онд УИХ зөвшөөрөл, лиценз олгох үйл явцыг хялбарчилж, хүнд суртлыг арилгах хуулийг баталсан. Гэвч энэ арга хэмжээ нь хэрэгжилтийг сайжруулах бодитой төлөвлөгөө, үүрэггүй байгаа нь тус хуулийг бодит хэрэгжилтийн гэхээсээ илүү бэлгэдлийн шинжтэй болгож байна.

Элчин сайд Ричард Л. Буанган энэ оны дундуур Монгол дахь Америкийн Худалдааны Танхимд үг хэлэхдээ шинэчлэлийн амлалтыг бодит үр дүнд хүргэх чухлыг онцлон, "Монгол Улс өнгөц засвар, шархны наалт төдийгөөс давж сэтгэх хэрэгтэй. Гэрээ хэлцлийг чанд хамгаалдаг, урьдчилан таамаглах боломжтой хууль эрх зүйн орчныг бий болгох ёстой" гэж мэдэгдсэн.