24 жилийн судалгаа: Лхагва гарагт амиа хорлох эрсдэл өндөр

Амиа хорлолтын 24 жилийн тохиолдлыг судалсан судалгаагаар долоо хоногийн дунд буюу Лхагва гарагт амиа хорлох эрсдэл бусад гарагтай харьцуулахад өндөр байсан гэж Анагаах ухааны доктор, дэд профессор Д.Оюунсүрэн мэдээлэв. Тэрбээр АШУҮИС-ийн Анагаах ухааны сургуулийн Сэтгэцийн эрүүл мэндийн тэнхимийн ахлах багш юм.

Тэрбээр 1991-2014 оныг хүртэлх Улаанбаатар хотын хүн амын дунд бүртгэгдэж мэдээлэгдсэн амиа хорлож нас барсан тохиолдлыг хамруулж түүвэр судалгаа хийсэн байна. Энэ хугацаанд нийслэлийн хүн амын нягтаршил, цаг уурын өөрчлөлт, нийгэм, эдийн засгийн өөрчлөлт зэргийг аль болох олон талаас нь судлахыг зорьжээ.

Улирлын шилжилт ба цаг уур

Судалгаагаар өвлөөс хавар, зунаас намар руу шилжих зэрэг дөрвөн улирлын шилжилтийн үед амиа хорлох үзэгдэл өсөх хандлагатай байжээ. Мөн харьцангуй дулаан, хуурай буюу чийгшил багатай өвлийн саруудад амиа хорлож нас барах нь бусад саруудаас илүү тохиолдож байсан.

Өвлийн саруудад агаарын дундаж хэм ихсэх нь амиа хорлох үзэгдэлд хүчтэй, агаарын дундаж чийгшил буурах нь хүчтэй, агаарын дундаж даралтын бууралт дунд зэргийн нөлөөтэй байсан. Харин зуны саруудад агаарын дундаж хэмийн бууралт хүчтэй нөлөөтэй байсан бөгөөд агаарын даралт ихсэх нь амиа хорлоход хүчтэй нөлөө үзүүлсэн гэх үндэслэлтэй байв. Хаврын саруудад агаарын чийгшил ихсэх нь амиа хорлолтод дунд зэргийн нөлөөтэй байжээ.

Улаанбаатар төдийгүй Монгол Улсын хэмжээнд дулаарч хуурайших хандлага ажиглагдаж байгаа нь өнгөрсөн 20 гаруй жилийн хугацаанд нийт хүн амын бараг тэн хагас нь нийслэлд суурьшсанаар үүссэн бичил уур амьсгалын «дулаан арлын үзэгдэл»-тэй холбоотой байж болзошгүй гэж таамаглаж байгаагаа тэрбээр хэлэв.

Улирлын шилжилт нь хүний сэтгэл зүйд маш донсолгоотой үеийг авчирдаг. Энэ нь уураг тархины мэдрэлийн эсийн дасан зохицох чадвар, хүний сэтгэл зүйн дасан зохицох чадваруудтай нягт холбоотой гэх сүүлийн үеийн судалгаанууд бий.

«Амьтад ичээндээ орох, ичээнээс гарах үе гэж монголчууд ярьдаг» гэж тэрбээр дурдав.

Улирлын зааг саруудад төрсөн хүмүүсийн тухайд өвлийн сүүл, хаврын саруудад төрөгсдийн амиа хорлолт бусад сард төрөгсдийнхөөс илүү байсан. Амиа хорлосон тохиолдлууд нь төрсөн сараас үл хамааран 2-6 сард илүү олон бүртгэгдсэн бөгөөд хоёр болон есдүгээр сард төрөгсдийн амиа хорлолт бусад сард төрөгсдөөсөө илүү байжээ.

Зурхайн үзүүлэлтүүдийн хамаарал

Судалгаанд нийгэм, эдийн засгийн 10 үзүүлэлт, цаг уурын долоон үзүүлэлт, зурхайн есөн үзүүлэлтийг амиа хорлолтод хэр нөлөөтэй байгаад тооцоолол хийсэн. Нийгэм, эдийн засгийн сонгож авсан үзүүлэлтүүдийн хоёр нь буюу ажилгүй, хөдөлмөрийн насны залуу эрчүүд амиа хорлох эрсдэл өндөр байна. Харин зурхайн сонгож авсан есөн үзүүлэлт бүгд статистик ач холбогдол бүхий нөлөөтэй байх боломжтой үр дүн тодорхойлогдсон.

Монголчуудын ойлгодгоор 25-ны, 37-ны, 49-ний жил болон мэнгэ голлох жилүүд, 18 нас, 27 нас буюу есөд хуваагдах нас, суудал өнцөгдсөн тэр жил нь таарч байгаа насанд бусад жилтэй харьцуулахад амиа хорлох эрсдэл нэлээд өндөр байгаа гэж тэрбээр тайлбарлав.

Тэрбээр анагаахын шинжлэх ухааныг зурхайн зурлагатай холбож хийсэн анхдагч судалгаа өөрийнх нь байсан гэдгийг дурдав. Академич, Эмзүйн ухааны доктор, профессор Л.Хүрэлбаатарын докторын хамгаалалтын үеэр хэлсэн үгийг эш татав: «Уламжлалт анагаах ухаан, тэр дундаа гараг эрхсийн орчил хөдөлгөөн, учрал тохиолыг шууд шинжлэх ухаанч бус, утгагүй зүйл гэж эсэргүүцэхээсээ илүүтэй барьж судлах нь зүйтэй. Бидний шинжлэх ухааны нотолгоо гэж үздэг аргачлалуудаар судалгаа хийгээд аль нь үнэн, худал болохыг нотлох боломж байгаа гэдгийг л харуулж байгаа. Үүнийг шууд эсэргүүцэхээс илүүтэй олон талаас нь судлаад шинжлэх ухааны судалгааны нэг чиглэл гэж харвал илүү дээр юм байна».

Эрэгтэйчүүдийн эрсдэл

Амиа хорлож нас барсан 4,198 тохиолдлын 85 хувь нь эрэгтэй хүйсийнх байжээ. Монгол Улс амиа хорлолтын чиглэлээр үндэсний болон нийслэлийн хэмжээний хоёр том судалгаа хийсэн бөгөөд нийт тохиолдлын 85 ба түүнээс дээш хувь нь эрчүүд байсан. Амиа хорлож нас барах эрсдэл эрчүүдэд илүү өндөр байгаа юм.

Нийгэм, эдийн засгийн шилжилттэй ороо бусгаа энэ цагт эмэгтэйчүүдтэй харьцуулахад эрчүүдийн дасан зохицох чадвар харьцангуй сул байж болзошгүй гэдэг талаас нь тайлбарладаг гэж тэрбээр хэлэв. Мөн эрэгтэй хүүхдүүдэд багаас нь «эр хүн нялцганаж болохгүй», «уйлж болохгүй» гэсэн хандлага өгдөг нь сэтгэл зүйн асуудлаа илэрхийлэхэд нөлөөлдөг гэж үзэж байна.

Амиа хорлосон тохиолдлуудыг насны хувьд ангилж үзвэл хөдөлмөрийн насныхан илүү байсан бөгөөд хамгийн багадаа долоон настай, хамгийн дээд тал 80 орчим настай хүн байжээ.

Судалгааны нийт түүвэр 4,198 тохиолдлын 40 орчим тохиолдол буюу нэг хувь орчим нь сэтгэцийн эмчийн хяналтад байдаг буюу СЭМҮТ-д хэвтэж эмчлүүлдэг тохиолдол байсан. Тэрбээр 90-ээс дээш хувь нь тухайн улс оронд сэтгэцийн хувьд өвчтэй, эмгэгтэй гэдэг бүлэгтээ хамаарагддаггүй тохиолдлууд байсан гэдгийг онцлов.

Аливаад дасан зохицох чадвар сул хөгжих нь сэтгэцийн өвчнөөр өвдөх, сэтгэцийн өөрчлөлтөд мэдрэг байхад асар их нөлөөтэй.

«Түүнээс биш заавал сэтгэцийн хувьд өвчтэй хүн л амиа хорлодог, сэтгэл гутарсан хүн л амиа хорлодог гэж ойлгох нь өрөөсгөл» гэж тэрбээр тэмдэглэв.

Тэрбээр ярилцлагын төгсгөлд амиа хорлолтыг бууруулахын тулд урьдчилан сэргийлэхэд анхаарах ёстойг онцлов. Энэ нь дан ганц эрүүл мэндийн байгууллага, дан ганц судлаачийн хийчихдэг зүйл биш, нийгмийг хамарсан бодлогын хэмжээний том асуудал гэдгийг хэлэв. 2018 оны долоодугаар сард ЭМЯ-аас энэ асуудлыг бууруулах чиглэлд Засгийн газрын түвшинд тогтоол гаргаж, шийдвэр гаргах түвшинд асуудлыг хүргэмээр байна гэдэг хүсэлт тавьсан ч найман жилийн нүүрийг үзэж байгааг дурдав.

Мөн хэвлэл мэдээллийн байгууллага, сэтгүүлчдэд эмзэг сэдвийн мэдээллийг нийгэмд мэдээлэхдээ маш болгоомжтой хандах ёстойг сануулав. «Энэ нь сэтгэл зүйн хувьд тогтворжоогүй, бие хүний хувьд төлөвшөөгүй залуу хүүхдүүдэд хамгийн хүнд тусдаг юм шүү» гэж тэрбээр хэлэв.